Vertalen is niet altijd gemakkelijk
Als je van het Engels naar het Nederlands vertaalt, kan je meestal twee soorten vertalingen maken. De eerste is een bastaardvertaling. Je probeert zoveel mogelijk Nederlandstalige woorden te gebruiken, maar als je een woord tegenkomt waarvoor er geen vertaling is, gebruik je het Engelse woord. Je dient er dan natuurlijk wel voor op te letten dat je niet te veel woorden overneemt. Ook mag je enkel woorden gebruiken die al in de omgang zijn. Als je een onbekend woord gebruikt, is niemand er iets mee.
De tweede soort noem ik de puristische vertaling. Als er geen Nederlands woord bestaat, vind je zelf iets uit. Het is natuurlijk de bedoeling dat de gebruiker verstaat wat ermee bedoeld wordt, anders mis je je doel. Achteraf is deze vertaling natuurlijk wel volledig in het Nederlands, terwijl de bastaardvertaling nog enkele anderstalige woorden bevat.
Een praktijkvoorbeeld: Firefox
Op het forum van MozBrowser loopt nu al enkele weken een discussie over het woordgebruik. Sommigen willen webstek en bladerprogramma, anderen verkiezen website en browser. Dit lijkt nu maar een belachelijk voorbeeld, maar hier zijn al vele discussies over gevoerd.
Het blijft natuurlijk niet bij zo’n woorden. Vertalen gaat ook verder dan dat. Hoe vertaal je bijvoorbeeld Bookmarks? Wordt het Favorieten (IE stijl) of Bladwijzers (Netscape stijl)?
De oplossing
Een éénduidige oplossing is er niet. Men moet echter wel altijd een consensus bereiken over de soort vertaling die gemaakt gaat worden. Dit gebeurt natuurlijk best zo vroeg mogelijk, zodat je later niet te veel moet aanpassen.
Als je zo’n overeenkomst bereikt, probeer die dan ook zo veel mogelijk te volgen. Vertalen is geen exacte wetenschap, dus soms kan je niet anders dan een alternatief gebruiken. Probeer het dan wel zo logisch mogelijk te houden.
Persoonlijk verkies ik in dit geval website en browser. Deze termen zijn immers al aanvaard in het Nederlands. Iedereen weet wat hiermee bedoeld wordt. Dit wil niet zeggen dat webstek verkeerd is, maar het wordt gewoon minder gebruikt.
Voor de vertaling van bookmarks, hoor ik het liefst bladwijzers. Deze vertaling is het meest correct, want het is niet omdat je een link bewaart, dat het ook een ‘favoriet’ is.
Constanten
Ik heb nu al aan enkele vertalingsprojecten meegewerkt en er vallen mij toch enkele constanten op in zo’n vertalingproces.
Er werken bijvoorbeeld dikwijls te veel mensen aan een vertaling. In het begin lijkt dit makkelijk omdat het werk sneller vordert, maar na verloop van tijd praat je gewoon naast elkaar door. Een simpele vraag eindigt dan meestal in een oeverloze discussie. Ook verliest de vertaling soms wat van zijn consistentie aangezien sommigen een iets andere vertaling gebruiken (bijvoorbeeld u in plaats van je, of omgekeerd).
Ook worden beslissingen meestal genomen door één persoon. Soms is dit niet slecht, maar ik vind dat je toch moet proberen om zoveel mogelijk overeen te komen. Dit kan natuurlijk niet altijd, maar als je het niet probeert, weet je het nooit. Er is echter altijd een persoon nodig die de knoop zal doorhakken, maar enkel als het niet anders kan.
Er is weinig of geen Q&A achteraf (Quality Assurance). Als de vertaling af is, moet men gaan kijken wat de gebruiker er aan vindt en de vertaling eventueel nog bijsturen. Meestal kijken vertalers hun eigen vertaling wel na (gelukkig maar), maar het doelpubliek wordt vergeten. En het uiteindelijke doel van een vertaling is toch dat zo veel mogelijk mensen ze gebruiken én dat ze ze goed vinden…
Hoe ik het zou aanpakken
Een groots project als de vertaling van Firefox (en Thunderbird) is natuurlijk moeilijk te leiden. Toch denk ik dat er nog enkele verbeteringen kunnen aangebracht worden. Nu heb ik het niet over de vertaling, maar over de samenstelling van het team en de manier van werken.
1 Zorg voor een vast vertaalteam
Vorm een vaste kern van (in dit geval) maximum 10 personen die instaan voor de vertaling. Deze beperking zorgt ervoor dat de groep gemakkelijk te handhaven blijft. Deze 10 personen zouden dit werk toch wel een jaar (minimum) moeten volhouden. Na verloop van tijd zijn de vertalers immers op elkaar ingespeeld en daar wordt de vertaling natuurlijk enkel beter van.
2 Redactieteam
Dit ‘team’ van twee à drie mensen staat fulltime in voor de controle en de verbetering van de gemaakte vertalingen. Fouten en inconsistenties opsporen en verbeteren is hun taak. Het is niet de bedoeling dat zij alles zelf gaan vertalen. Het is belangrijk dat de redactie niet bestaat uit mensen van het vertaalteam, want men ziet meestal zijn eigen fouten niet. Als buitenstaanders fouten melden, worden deze door de redactie doorgevoerd. Op deze manier kan het vertaalteam zich enkel concentreren op de vertaling.
3 Een democratische leider
De teamleider moet zoveel mogelijk proberen democratische beslissingen te treffen. Soms moet de teamleider natuurlijk de knoop doorhakken bij een moeilijke beslissing. Je zou dan bijvoorbeeld het systeem van een dubbele stem kunnen gebruiken. De teamleider heeft dan één stem meer om uit te brengen. De leider is de spilfiguur van het systeem en heeft dus een zeer belangrijke taak. Daarom is het best dat er een vice-leider aangeduid wordt voor in het geval de eerste op vakantie gaat of ziek is.
4 Een apart ‘team’ voor Q&A
Enkelen personen die vragenlijsten opstellen, verdelen en verwerken (dit kan gemakkelijk via een poll of met een webformulier) om achter de wensen van de klant te komen. Dit hoeft natuurlijk niet constant te gebeuren (ongeveer om het jaar is wel voldoende).
5 Soort vertaling
Kom overeen welke soort vertaling er gebruikt gaat worden (bastaard of puristisch) en stop dan de discussie. Eénmaal de beslissing gevallen is, hou je er dan ook aan. Het is dan de taak van de redacteurs om de vertalers op het goede pad te houden.
6 Woordenlijst aanleggen
Om consistent te blijven, leg je best een woordenlijst aan. De woordenlijst bevat de woorden in de brontaal en de doeltaal, liefst met een doorzoekbare index. Deze woordenlijst kan door iedereen van het team aangevuld en geraadpleegd worden.
Ik denk dat, als er rekening gehouden wordt met deze verbeteringen, het vertaalteam efficiënter zal kunnen werken. Ook zal de structuur van het vertaalteam duidelijker zijn voor de buitenwereld. Ik geef toe dat sommige van deze zaken niet gemakkelijk door te voeren zijn, maar ik ben er van overtuigd dat ze zullen bijdragen tot een betere vertaling.
Ik stuur je een afzonderlijk berichtje
Ook zal ik nooit tot de vertalers gerekend mogen worden mijn engels taalgevoel is na een cva bijna geheel weg, reageer ik toch. Te vaak wordt er getracht een zo goed mogelijk Nederlandse vervanger voor te vinden vooral onze Belgische vrienden zijn daar sterk in, en anderen nemen aan dat toch wel iedereen Engels als voertaal in zijn pakket heeft en dan ontstaan er de problemen zoals ook gesteld in uw artikel. Met mijn 69 jaar ben ik niet van de vlugge generatie die alles andes willen hebben en een vreemde taal als een moeten aanvaarden. Door mijn werk heb ik met vele nationaliteiten gewerkt waar we vaak met handen en voeten onze gesprekken ondersteunden. Maar eensluidenden bewegingen en dus ook taalgebruik is erg belangrijk dus ook in het vertalen van een programma zal er een een overeenstemming met de diverse vertalers dienen te zijn om aanname en vooral ook gewenning naar een begrip toe eenvoudiger wordt. Het geeft n.l. helemaal niet dat als er zwart geroepen wordt als er wit bedoeld wordt als iedereen het maar gaat roepen. Maar te veel onvertaald moet er natuurlijk niet inzitten omdat het dan net zo goed niet vertaald kan worden.
@Guido: ontvangen, bedankt.
@W.A.: Je hebt volledig gelijk, overeenstemming is belangrijk. Het probleem is echter dat, door de structuur van het vertaalteam, de discussie soms niet tot een einde komt. Om dat te verhelpen (of toch te verbeteren), stel ik een beter afgelijnde structuur voor. Het grote deel daarvan is trouwens al doorgevoerd in het vertaalteam.
Dat heb je mooi verwoord. :-) Wie weet wordt er ooit wel eens een woord uit de vertaling opgenomen in de VanDale. Want het is zoals je het zegt: als iedereen het maar gaat roepen…
Schot in de roos! Vertalen is een kunst en ontzettend belangrijk voor de acceptatie van Firefox
Wat ik nog aan je stuk zou willen toevoegen is een soort testteam. Alhoewel je het zelf ook al aangeeft dat de club niet te groot moet zijn, is dat toch van wezenlijk belang. Terugkoppeling buiten de eigen kring, juist van niet Techneuten. Ik ben jarenlang IT Projectmanager geweest en veel veranderingen, ook al lijken ze beter, worden niet altijd zo ervaren.
Hoe verder je afwijkt van IE, hoe moeilijker de acceptatie wordt. Binnen ons bedrijf wordt Firefox sinds 0.9 gebruikt als browser. Het begon al dat tijdens de pilot dat Engels niet acceptabel was. De standaard vertaling die beschikbaar was, werd ook niet geaccepteerd. Bladerprogramma, bladwijzer, noem het maar op, zijn termijn die gebruikers niet kennen. Ze willen niet iets anders dan thuis. We hebben zelf uiteindelijk een nieuwe vertaling gemaakt. (ftp://ftp.deventercity.nl/pub/nl-NL.xpi)
Dit ter illustratie dat de meeste eindgebruikers best iets anders willen, maar dan moet het wel hetzelfde zijn. Het mag wel iets afwijken, maar niet teveel. Geen introductie van geheel nieuwe termen dus. Als webbrowser is ingeburgerd in het Nederlandse taalgebruik, is bladerprogramma geen alternatief meer. Niet proberen het wiel opnieuw uit te vinden, maar juist de aansluiting te zoeken om de acceptatie zo groot mogelijk te krijgen.
Ik krijg het idee dat er bij de Nederlandse vertalers veel tijd besteed wordt aan websites en scripting, maar niet aan de vertaling zelf. Die moet gestructureerd plaatsvinden in een veel kleinere groep om de benodigde snelheid te kunnen halen. Ik heb geheel Firefox in 3 dagen vertaald. Een grotere groep dan 1 persoon is gewenst, dan duurt het automatisch langer, wegens discussies, maar veel groter dan een 3-tal personen moet het niet worden.
Ik zou langzaam willen pleiten voor een alternatief team om de vertaling rond te krijgen. Ik heb onvoldoende vertrouwen in het bestaande team als ik de newsgroup en forums lees.
tienm: Hoewel ik me kan vinden in het grootste deel van je opmerking heb ik toch wat commentaar.
Ik denk dat dat een normale reactie van de gebruikers is. ‘Resistance to change’ wordt dat genoemd. Eigenlijk is het een beetje onwil om te veranderen. Met een beetje moeite (van beide kanten) is dit probleem snel opgelost.
Als er een nieuw apparaat in een fabriek wordt geïnstalleerd, moeten de werknemers er ook mee leren werken. Hiermee wil ik echter niet zeggen dat sommige woorden aanvaard moeten worden. Ook het vertaalteam zal enkele toegevingen moeten doen om een geslaagde vertaling tot stand te brengen!
Ik denk dat het bestaande team een goed vertaalteam is. Er zijn gewoon enkele interne problemen waardoor het wat stroever verloopt dan eigenlijk nodig is. Zeker nu de teams van Firefox en Thunderbird moeten samensmelten, gaat het misschien wat moeilijker. Ik denk echter dat, als ze wat meer structuur in het team aanbrengen, zeker een goede vertaling kunnen afleveren.
Ben, helaas denk ik dat gezien de spelfouten en puriteinse insteek het voorlopig geen goede vertaling zal worden.
Resistence to change, klopt als een bus, echter in een fabriek ben je in staat als projectteam om actief in te grijpen op het veranderingsproces. Als je een produkt als firefox op de markt zet, heb je die mogelijkheid niet, dus de acceptatie kun je alleen krijgen door de resistence te vermijden. Dat is niet anders. En weet ook dat als in de bladen staat dat Firefox uit is en het bevalt niet, krijg je bij iemand geen 2e kans. Zo zit de mens nu eenmaal in elkaar (in hokjes plaatsen).
Mathijs.
Dat is waar. Men zal meer moeite moeten doen om structuur in het team aan te brengen. Daarna denk ik dat de vertaling wel zal verbeteren. Je mag ook niet verwachten dat een vertaling direct correct is.
Heeft er iemand (in België) toevallig de Laatste Show gezien? Enkele dagen geleden was er een item over de instructies van een minigoal. De vertaling was zo slecht (het leek net of het vertaald was door een automatische vertaler) dat het bijna lachwekkend was.
Ook aan een vertaling moet dus actief gewerkt worden…
Dat is spijtiggenoeg maar al te waar. Toch denk ik niet dat iedereen zich van zijn stuk laat brengen door een vertaling (die, afgezien van enkele woorden, toch eigenlijk wel goed in elkaar zit). Je kan nooit voor iedereen goed doen. Er zullen altijd mensen blijven die problemen hebben met een bepaalde term…
Vergeet tenslotte ook niet dat zelfs IE in het begin niet om aan te zien was. Heeft iemand nog ergens een IE 1.0 NL liggen? ;-)
Ik denk dat mensen aan ieder woord kunnen wennen. Sommigen (progressieven) al sneller dan anderen (conservatieven). Hoewel ik zelf vaak de Engelse versie van software gebruik, vind ik het wel degelijk belangrijk dat er toch een poging ondernomen wordt om voor alle woorden een mooie vertaling te vinden. Deze vertaling hoeft niet letterlijk te zijn, maak moet zichzelf definiëren en dus intuïtief zijn.
Ik begrijp en respecteer de redelijke woorden van W.A. Roseboom, maar ik denk dat het wel degelijk belangrijk is dat er iets hoger gesteld wordt dan pure functionaliteit. Het gaat telkens weer om de toekomst van het Nederlands, en iedere inbreuk door verbastering en te letterlijk overgenomen neologismen vernietigt onze taal een beetje meer.
Mogelijk voel ik dit zo sterk aan omdat ik al jaren dagelijks meer Engels moet spreken dan Nederlands, en bovendien nu ook in Brussel woon waar het erg triest gesteld is met de vertegenwoordiging van en zelfs het respect voor het Nederlands. Ik vind het dan ook jammer dat de taal van veel (jonge) mensen in het dagelijkse leven tot een turbo-taaltje van Nederlands en Engels vervalt, terwijl zij meestal noch de eigen moedertaal, noch het Engels goed lijken te beheersen. Misschien zijn we soms niet chauvinistisch genoeg en moeten we wat meer zelfrespect hebben? Zonder het niveau van de Fransen te willen evenaren, vanzelfsprekend… ;)
Kortom, ik vind het extreem belangrijk om een goed -of dan toch een aanvaardbaar- Nederlands alternatief te vinden voor deze Engelse woorden.
Toch nog even vermelden dat ook ik ‘webstek’ geen goed alternatief vind, want ik heb nog nooit iemand het woord ‘stek’ horen gebruiken in Vlaanderen… Het zou dus niet intuïtiever zijn dan ‘site’. Voor ‘browser’ zou eigenlijk een alternatief gezocht moeten worden, maar ik vrees dat het erg moeilijk zal zijn om daar een degelijke vertaling voor te vinden. En realistisch bekeken is ‘internet bladerprogramma’ enkel goed voor een lachsalvo of twee.
Zo heb ik het eigenlijk nog niet bekeken. Onze taal wordt inderdaad nogal verloederd (zeker in Brussel!).
Dat wordt ook meestal geprobeerd. Het is echter niet altijd mogelijk om een goed, Nederlands alternatief te vinden. Er wordt dan teruggegrepen naar een Engelstalige versie. Soms is het immers beter een goed onvertaald woord te hebben dan een onverstaanbaar Nederlands woord…
Ik zou nog een opmerking willen geven op puntje 5. en 6.: het zou me zeer goed lijken indien hierbij erop geacht wordt een concensus tussen Vlaamse en Nederlandse woorden te gebruiken, ik vind het persoonlijk onnodig een nl-NL en nl-BE versie op de markt te brengen… Hoewel, indien er plotst hevige vraag is naar het laatste, ik zeer bereid zou zijn om mee te werken ;-)
H.
Hendrik, ondertussen is heeft de vertaalgroep al wat meer vorm gekregen. Ik kan toch wel zeggen dat het de goede kant op gaat. Qua taalgebruik wordt er geprobeerd om zo neutraal mogelijk te zijn, zodat zowel Nederlanders als Vlamingen de taal goed verstaan.
Een nl-BE versie is dus eigenlijk niet nodig. Je mag ook niet vergeten dat het heel wat werk is om zo’n vertaling te onderhouden. We praten over enkele duizenden ‘strings’ (vertaalreeksen) in het geval van Firefox en Thunderbird. Hoe gecentraliseerder, hoe beter dus.
De nieuwe website van het Mozilla-NL team is nu trouwens te vinden op: http://www.mozilla-nl.org/