Vertalen is niet altijd gemakkelijk

Als je van het Engels naar het Nederlands vertaalt, kan je meestal twee soorten vertalingen maken. De eerste is een bastaardvertaling. Je probeert zoveel mogelijk Nederlandstalige woorden te gebruiken, maar als je een woord tegenkomt waarvoor er geen vertaling is, gebruik je het Engelse woord. Je dient er dan natuurlijk wel voor op te letten dat je niet te veel woorden overneemt. Ook mag je enkel woorden gebruiken die al in de omgang zijn. Als je een onbekend woord gebruikt, is niemand er iets mee.

De tweede soort noem ik de puristische vertaling. Als er geen Nederlands woord bestaat, vind je zelf iets uit. Het is natuurlijk de bedoeling dat de gebruiker verstaat wat ermee bedoeld wordt, anders mis je je doel. Achteraf is deze vertaling natuurlijk wel volledig in het Nederlands, terwijl de bastaardvertaling nog enkele anderstalige woorden bevat.

Een praktijkvoorbeeld: Firefox

Op het forum van MozBrowser loopt nu al enkele weken een discussie over het woordgebruik. Sommigen willen webstek en bladerprogramma, anderen verkiezen website en browser. Dit lijkt nu maar een belachelijk voorbeeld, maar hier zijn al vele discussies over gevoerd.

Het blijft natuurlijk niet bij zo’n woorden. Vertalen gaat ook verder dan dat. Hoe vertaal je bijvoorbeeld Bookmarks? Wordt het Favorieten (IE stijl) of Bladwijzers (Netscape stijl)?

De oplossing

Een éénduidige oplossing is er niet. Men moet echter wel altijd een consensus bereiken over de soort vertaling die gemaakt gaat worden. Dit gebeurt natuurlijk best zo vroeg mogelijk, zodat je later niet te veel moet aanpassen.

Als je zo’n overeenkomst bereikt, probeer die dan ook zo veel mogelijk te volgen. Vertalen is geen exacte wetenschap, dus soms kan je niet anders dan een alternatief gebruiken. Probeer het dan wel zo logisch mogelijk te houden.

Persoonlijk verkies ik in dit geval website en browser. Deze termen zijn immers al aanvaard in het Nederlands. Iedereen weet wat hiermee bedoeld wordt. Dit wil niet zeggen dat webstek verkeerd is, maar het wordt gewoon minder gebruikt.

Voor de vertaling van bookmarks, hoor ik het liefst bladwijzers. Deze vertaling is het meest correct, want het is niet omdat je een link bewaart, dat het ook een ‘favoriet’ is.

Constanten

Ik heb nu al aan enkele vertalingsprojecten meegewerkt en er vallen mij toch enkele constanten op in zo’n vertalingproces.

Er werken bijvoorbeeld dikwijls te veel mensen aan een vertaling. In het begin lijkt dit makkelijk omdat het werk sneller vordert, maar na verloop van tijd praat je gewoon naast elkaar door. Een simpele vraag eindigt dan meestal in een oeverloze discussie. Ook verliest de vertaling soms wat van zijn consistentie aangezien sommigen een iets andere vertaling gebruiken (bijvoorbeeld u in plaats van je, of omgekeerd).

Ook worden beslissingen meestal genomen door één persoon. Soms is dit niet slecht, maar ik vind dat je toch moet proberen om zoveel mogelijk overeen te komen. Dit kan natuurlijk niet altijd, maar als je het niet probeert, weet je het nooit. Er is echter altijd een persoon nodig die de knoop zal doorhakken, maar enkel als het niet anders kan.

Er is weinig of geen Q&A achteraf (Quality Assurance). Als de vertaling af is, moet men gaan kijken wat de gebruiker er aan vindt en de vertaling eventueel nog bijsturen. Meestal kijken vertalers hun eigen vertaling wel na (gelukkig maar), maar het doelpubliek wordt vergeten. En het uiteindelijke doel van een vertaling is toch dat zo veel mogelijk mensen ze gebruiken én dat ze ze goed vinden…

Hoe ik het zou aanpakken

Een groots project als de vertaling van Firefox (en Thunderbird) is natuurlijk moeilijk te leiden. Toch denk ik dat er nog enkele verbeteringen kunnen aangebracht worden. Nu heb ik het niet over de vertaling, maar over de samenstelling van het team en de manier van werken.

1 Zorg voor een vast vertaalteam

Vorm een vaste kern van (in dit geval) maximum 10 personen die instaan voor de vertaling. Deze beperking zorgt ervoor dat de groep gemakkelijk te handhaven blijft. Deze 10 personen zouden dit werk toch wel een jaar (minimum) moeten volhouden. Na verloop van tijd zijn de vertalers immers op elkaar ingespeeld en daar wordt de vertaling natuurlijk enkel beter van.

2 Redactieteam

Dit ‘team’ van twee à drie mensen staat fulltime in voor de controle en de verbetering van de gemaakte vertalingen. Fouten en inconsistenties opsporen en verbeteren is hun taak. Het is niet de bedoeling dat zij alles zelf gaan vertalen. Het is belangrijk dat de redactie niet bestaat uit mensen van het vertaalteam, want men ziet meestal zijn eigen fouten niet. Als buitenstaanders fouten melden, worden deze door de redactie doorgevoerd. Op deze manier kan het vertaalteam zich enkel concentreren op de vertaling.

3 Een democratische leider

De teamleider moet zoveel mogelijk proberen democratische beslissingen te treffen. Soms moet de teamleider natuurlijk de knoop doorhakken bij een moeilijke beslissing. Je zou dan bijvoorbeeld het systeem van een dubbele stem kunnen gebruiken. De teamleider heeft dan één stem meer om uit te brengen. De leider is de spilfiguur van het systeem en heeft dus een zeer belangrijke taak. Daarom is het best dat er een vice-leider aangeduid wordt voor in het geval de eerste op vakantie gaat of ziek is.

4 Een apart ‘team’ voor Q&A

Enkelen personen die vragenlijsten opstellen, verdelen en verwerken (dit kan gemakkelijk via een poll of met een webformulier) om achter de wensen van de klant te komen. Dit hoeft natuurlijk niet constant te gebeuren (ongeveer om het jaar is wel voldoende).

5 Soort vertaling

Kom overeen welke soort vertaling er gebruikt gaat worden (bastaard of puristisch) en stop dan de discussie. Eénmaal de beslissing gevallen is, hou je er dan ook aan. Het is dan de taak van de redacteurs om de vertalers op het goede pad te houden.

6 Woordenlijst aanleggen

Om consistent te blijven, leg je best een woordenlijst aan. De woordenlijst bevat de woorden in de brontaal en de doeltaal, liefst met een doorzoekbare index. Deze woordenlijst kan door iedereen van het team aangevuld en geraadpleegd worden.

Ik denk dat, als er rekening gehouden wordt met deze verbeteringen, het vertaalteam efficiënter zal kunnen werken. Ook zal de structuur van het vertaalteam duidelijker zijn voor de buitenwereld. Ik geef toe dat sommige van deze zaken niet gemakkelijk door te voeren zijn, maar ik ben er van overtuigd dat ze zullen bijdragen tot een betere vertaling.